इयत्ता दहावी विज्ञान भाग 1 | प्रकरण 1 | गुरुत्वाकर्षण | PDF नोट्स

या पाठ्यपुस्तकाच्या पानांमधील महत्त्वाच्या संकल्पना खालीलप्रमाणे आहेत:

१. गुरुत्वाकर्षण (Gravitation):

• गुरुत्वाकर्षणाचे बल हे एक वैश्विक बल (Universal force) आहे, जे केवळ पृथ्वीवरील वस्तूंमध्येच नाही तर कोणत्याही दोन खगोलीय वस्तूंमध्येही प्रयुक्त होते.
• या बलाचा शोध सर आयझेंक न्यूटन यांनी लावला. पृथ्वी कोणत्याही वस्तूला स्वतःकडे आकर्षित करते आणि या आकर्षण बलाची दिशा पृथ्वीच्या केंद्राकडे (क्षितिजलंब दिशेने) असते.

२. बल व गती (Force and Motion):

• एखाद्या वस्तूच्या वेगाच्या परिमाणात किंवा तिच्या गतीच्या दिशेत बदल घडवून आणण्यासाठी त्यावर बल प्रयुक्त होणे आवश्यक असते.

३. वर्तुळाकार गती व अभिकेंद्री बल (Circular Motion and Centripetal Force):

• अभिकेंद्री बल: वर्तुळाकार कक्षेत फिरणाऱ्या कोणत्याही वस्तूवर वर्तुळाच्या केंद्राच्या दिशेने जे बल प्रयुक्त होत असते, त्यास ‘अभिकेंद्री बल’ म्हणतात. या बलामुळेच वस्तू केंद्राकडे जाण्यास प्रवृत्त होते. उदा. चंद्राला पृथ्वीभोवती फिरत ठेवण्यासाठी हे बल कारणीभूत आहे.

४. केप्लरचे नियम (Kepler’s Laws):

• पहिला नियम: ग्रहाची कक्षा ही लंबवर्तुळाकार (Ellipse) असून सूर्य त्या कक्षेच्या एका नाभीवर (Focus) असतो.
• दुसरा नियम: ग्रहाला सूर्याशी जोडणारी सरळ रेषा ही समान कालावधीत समान क्षेत्रफळ व्यापन करते.
• तिसरा नियम: सूर्याची परिक्रमा करणाऱ्या ग्रहाच्या आवर्तकालाचा वर्ग हा ग्रहाच्या सूर्यापासूनच्या सरासरी अंतराच्या घनाला समानुपाती असतो.

५. न्यूटनचा वैश्विक गुरुत्वाकर्षणाचा सिद्धांत (Newton’s Universal Law of Gravitation):

• विश्वातील प्रत्येक वस्तू इतर प्रत्येक वस्तूला ठराविक बलाने आकर्षित करते.
• हे बल एकमेकांना आकर्षित करणाऱ्या वस्तूंच्या वस्तुमानांच्या गुणाकाराशी समानुपाती आणि त्यामधील अंतराच्या वर्गाशी व्यस्तानुपाती असते.

६. वस्तूचे वस्तुमानकेंद्र (Centre of Mass):

• वस्तूच्या आतील किंवा बाहेरील तो बिंदू ज्यामध्ये वस्तूचे सर्व वस्तुमान केंद्रित असते असे मानू शकतो, त्याला वस्तुमानकेंद्र म्हणतात. एकसमान घनता असलेल्या गोलाकृती वस्तूचे वस्तुमानकेंद्र हे त्या गोलाचे भूमितीय केंद्र असते.

७. पृथ्वीचे गुरुत्वीय बल (Earth’s Gravitational Force):

• पृथ्वी तिच्या जवळील सर्व वस्तूंना गुरुत्वीय बलाने स्वतःकडे (केंद्राकडे) आकर्षित करते. वर फेकलेल्या दगडाचा वेग याच बलामुळे कमी होत जाऊन शेवटी शून्य होतो व नंतर तो दगड खाली पडू लागतो.