इयत्ता सहावी | सामान्य विज्ञान | नवीन अभ्यासक्रम | प्रकरण 1 | लक्षणे सजीवांची | स्वाध्याय | नोट्स

नमस्कार मित्रांनो खालील pdf वर क्लिक करून तुम्ही इयत्ता सहावी सामान्य विज्ञानाच्या पाहिक्या प्रकारांच्या नोट्स आणि स्वाध्याय यांच्या pdf सौन्लोड करा आणि तुमच्या वहीत लिहा.

नोट्स

स्वाध्याय

स्वाध्याय: सजीवांची लक्षणे (प्रकरण १)

(१) रिकाम्या जागी योग्य शब्द सुचवा. (अ) प्रत्येक सजीव स्वतः सारखे आणखी सजीव निर्माण करतो याला प्रजनन म्हणतात. (ब) वाढ आणि प्रजनन ही सजीवांची प्रमुख लक्षणे आहेत. (क) अन्नामुळे होणारी सजीवांची वाढ आणि विकास यांना सजीवाचे लक्षण असे म्हणतात. (ड) सजीवांचे शरीर पेशींचे बनलेले असते. (टीप: पाठात पेशींमधील श्वसनाचा उल्लेख आहे, त्यावरून हे स्पष्ट होते).

(२) पक्षी, मासे, जनावरे हालचाल करून स्वतःची जागा बदलू शकतात. पालापाचोळा तसेच ट्रॅक्टर, बैलगाडीसारखी वाहने त्यांच्या जागा बदलू शकतात. या दोन्ही प्रकारच्या हालचालीत महत्त्वाचे फरक कोणते?

• सजीवांची हालचाल: पक्षी, मासे आणि जनावरे हे सजीव आहेत. ते अन्नासाठी, संरक्षणासाठी किंवा निवाऱ्यासाठी स्वतःच्या इच्छेने (स्वयंस्फूर्तीने) हालचाल करतात.
• निर्जीवांची हालचाल: पालापाचोळा वाऱ्यामुळे उडतो, तर ट्रॅक्टर किंवा बैलगाडी चालवण्यासाठी बाह्य शक्तीची (इंधन, इंजिन किंवा बैल) गरज असते. निर्जीव वस्तू स्वतःहून किंवा चेतनेला प्रतिसाद देऊन हालचाल करू शकत नाहीत.

(३) अनेक रोगांचे जंतू अतिशय सूक्ष्म असतात. ते नुसत्या डोळ्यांनी न दिसण्याइतके लहान असतात. एवढ्या लहान सजीवांचे प्रजनन होत असेल का? तुम्हाला काय वाटते? हे कशावरून ठरवले ते सांगा.

• उत्तर: होय, सूक्ष्म जंतूंचेही प्रजनन होते. ‘प्रजनन’ हे प्रत्येक सजीवाचे एक प्रमुख लक्षण आहे. जंतू हे देखील सजीवच आहेत, त्यामुळे ते जिवंत राहण्यासाठी आणि स्वतःची प्रजाती वाढवण्यासाठी स्वतःसारखेच नवीन जंतू निर्माण करतात. याच कारणामुळे अनेक रोगांचा वेगाने प्रसार होतो.

(४) सजीवांना भोवतालच्या परिस्थितीची जाणीव असते हे उंदीर, मांजर, कुत्रा यांच्या वागण्यावरून स्पष्ट करा. वेगवेगळ्या प्रसंगात ते कसे वागतात याचे अनुभव, निरीक्षणे लिहा.

• उत्तर: सजीवाला परिस्थितीची होणारी जाणीव म्हणजे ‘चेतना’ आणि त्यावर त्याने केलेली कृती म्हणजे ‘प्रतिसाद’ (चेतनाक्षमता).
  • मांजर व उंदीर: जेव्हा उंदीर मांजराला पाहतो, तेव्हा त्याला धोक्याची जाणीव होते आणि तो लगेच पळून जातो. मांजर उंदराला पाहताच अन्नाच्या ओढीने त्याची शिकार करायला धावते.
  • कुत्रा: कुत्रा अनोळखी माणसाला पाहताच भुंकू लागतो, तर स्वतःच्या मालकाला पाहताच आनंदाने शेपूट हलवतो. यावरून त्यांना परिस्थितीची जाणीव असते हे स्पष्ट होते.

(५) प्राण्यांच्या हालचालींचे सुचतील तेवढे वेगवेगळे प्रकार आणि त्या प्रकारांनी हालचाल करणारे प्राणी यांच्या याद्या करा.

• उत्तर: प्राणी अनेक प्रकारे हालचाल करतात: १. चालणे व धावणे: माणूस, कुत्रा, घोडा. २. उड्या मारणे: बेडूक, कांगारू, ससा. ३. पोहणे: मासा, कासव, मगर. ४. उडणे: चिमणी, कावळा, फुलपाखरू. ५. रांगणे (सरपटणे): साप, पाल, सरडा.

(६) वनस्पतींना चेतनाक्षमता असते हे ज्यावरून समजते अशी सुचतील तेवढी तुमची निरीक्षणे आणि अनुभव लिहा.

• उत्तर: वनस्पती एका जागेवरून दुसरीकडे जाऊ शकत नसल्या तरी त्यांनाही चेतनाक्षमता असते.
  • निरीक्षणे: वनस्पतींची मुळे नेहमी जमिनीतील ओलाव्याच्या दिशेने वाढतात.
  • खोड आणि फांद्या नेहमी सूर्यप्रकाशाच्या दिशेने वाढतात.
  • सूर्य मावळल्यानंतर अंधार पडला की काही झाडांची पाने मिटतात आणि सकाळी पुन्हा उघडतात. फुलांच्या कळ्यांचीही अशीच हालचाल असते.

(७) कासवे बराच काळ पाण्यात राहतात. थोड्या थोड्या वेळानंतर ती पाण्याच्या पृष्ठभागावर येऊन डोके पाण्याबाहेर का काढतात? मासे मात्र असे करत नाहीत. का?

• उत्तर: सजीवांना श्वसनासाठी ऑक्सिजनची गरज असते.
  • कासवे नाकाने हवा फुप्फुसात घेऊन श्वास घेतात. त्यामुळे त्यांना ऑक्सिजन घेण्यासाठी वारंवार पाण्याबाहेर यावे लागते.
  • याउलट, मासे पाण्यातील विरघळलेला ऑक्सिजन त्यांच्या कल्ल्यांच्या (Gills) साहाय्याने घेतात, त्यामुळे श्वास घेण्यासाठी त्यांना पाण्याबाहेर डोके काढण्याची गरज नसते.

(८) खाली बेडकाचा जीवनक्रम उलटसुलट क्रमाने दिलेला आहे. तो क्रमाने येण्यासाठी चौकटीत योग्य क्रमांक द्या.

• उत्तर: योग्य क्रम खालीलप्रमाणे आहे: १. अंडी (पाण्यातील पुंजके) २. पिल्लू / अळ्या (शेपूट असलेले आणि पाय नसलेले) ३. मागचे दोन पाय आलेली अवस्था ४. लहान बेडूक (शेपूट असलेला) ५. प्रौढ बेडूक (शेपूट नसलेला)

(९) सजीव आणि निर्जीव यांच्या लक्षणांच्या आधारे खालील उदाहरणांचे सजीव आणि निर्जीव असे गट करा. (दगड, फुलपाखरू, सायकल, पुस्तक, मासा, हवा, झाड, पतंग, बस)

• सजीव: फुलपाखरू, मासा, झाड.
• निर्जीव: दगड, सायकल, पुस्तक, हवा, पतंग, बस.

(१०) खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा. (अ) दुष्काळात पुरेसा चारा आणि पाणी न मिळाल्याने जनावरांवर कोणते परिणाम होतात?

• उत्तर: अन्नामुळे सजीवांचे पोषण होते आणि ऊर्जा मिळते. दुष्काळात पुरेसा चारा आणि पाणी न मिळाल्यास जनावरांना ऊर्जा मिळत नाही. त्यामुळे त्यांची वाढ थांबते, ती अत्यंत अशक्त होतात आणि अन्न-पाण्याअभावी ती मरण पावू शकतात.

(आ) वाघाचा बछडा मोठा होतो, त्याचाही विकास होतो का? हे विधान स्पष्ट करा.

• उत्तर: होय, वाघाचा बछडा मोठा होतो तेव्हा त्याचा विकास होतो. सजीवांच्या शरीराच्या आकारात, उंचीत आणि वजनात होणारी वाढ म्हणजेच ‘विकास’ होय. जसजसा बछडा मोठा होतो, तसतसे त्याचे अवयव बळकट होतात आणि तो रांगणे, चालणे, पळणे, शिकार करणे अशी सर्व कौशल्ये शिकतो.