इयत्ता सहावी | सामान्य विज्ञान | नवीन अभ्यासक्रम | नोट्स | स्वाध्याय

नमस्कार विद्यार्थी मित्रांनो तुम्ही खालील pdf वर क्लिक करून इयत्ता सहावी नवीन अभ्यासक्रमाच्या विज्ञान विषयाच्या नोट्स आणि स्वाध्याय डाउनलोड करू शकता.

नोट्स

स्वाध्याय

सहावी विज्ञान: प्रकरण २ – मापन (संपूर्ण स्वाध्याय व उत्तरे)

(१) रिकाम्या जागी योग्य शब्द सुचवा. (१) तापमान मोजण्याचे साधन म्हणजे तापमापी. (२) मानवी शरीराचे सामान्य तापमान ३७° सेल्सिअस असते. (टीप: शरीराचे तापमान पाहण्यासाठी वैद्यकीय तापमापीची मर्यादा ३५°C ते ४२°C असते.) (३) एखाद्या स्थिर बिंदूपासून अंतर मोजताना तो बिंदू म्हणजे संदर्भबिंदू होय. (४) १ मीटर = १०० सेंटीमीटर. (५) तापमापीच्या काचेच्या फुग्यात रंगीत अल्कोहोल (किंवा पारा) भरलेला असतो. (६) तापमानाचे SI एकक केल्व्हीन (K) आहे.

(२) खालील मापनासाठी कोणते उपकरण वापराल? योग्य साधनाचे नाव सांगा. (१) पेन्सिलची किंवा पेनची लांबी: मोजपट्टी (कंपासपेटीतील). (२) स्वतःची उंची: मीटरपट्टी किंवा मीटरटेप. (३) आसपासच्या मोठ्या झाडाच्या बुंध्याचा घेर: शिवणकामात वापरतात तसा लवचिक मीटरटेप (किंवा दोरा वापरून नंतर ते अंतर मोजपट्टीने मोजता येईल). (४) खोडरबरची जाडी: मोजपट्टी, व्हर्निअर कॅलिपर किंवा स्क्रू गेज (अतिसूक्ष्म अचूक मापनासाठी).

(३) माझी जोडी सांगा (खाली थेट अचूक जोड्या जुळवून दिल्या आहेत) (१) लांबीचे SI एकक – (इ) मीटर. (२) संशोधनासाठीच्या प्रयोगात वापरले जाणारे तापमानाचे एकक – (ई) केल्व्हीन. (३) हाताच्या वितीच्या साहाय्याने मापन – (आ) अप्रमाणित लांबीमापन. (४) तापमापीतील लाल रंगाचा द्रव – (अ) अल्कोहोल.

(४) खालील विधाने सत्य की असत्य ते लिहा. (अ) १ किमी = १०० सेमी. उत्तर: असत्य. (कारण १ किलोमीटर म्हणजे १००० मीटर आणि १ मीटर म्हणजे १०० सेमी असते). (आ) लांबी मापनासाठी मोजपट्टी व मीटरटेप या दोन साधनांचा वापर केल्यास टेबलाची लांबी वेगवेगळी येते. उत्तर: असत्य. (दोन्ही प्रमाणित साधने असल्याने मापन कुठेही केले तरी समानच येते). (इ) डिजिटल तापमापी प्रयोगशाळेत उकळत्या पाण्याचे तापमान मोजण्यासाठी वापरतात. उत्तर: असत्य. (प्रयोगशाळेत ०°C ते ११०°C मर्यादा असलेली विशिष्ट तापमापी वापरतात; डिजिटल तापमापी शरीराचे तापमान मोजायला वापरतात). (ई) निरीक्षणातील दोषामुळे तापमान नोंदवताना चूक होऊ शकते. उत्तर: सत्य. (तापमान अचूक मोजण्यासाठी तापमापीतील द्रवाची पातळी बरोबर डोळ्यांसमोर येईल अशी सरळ धरावी लागते, अन्यथा चूक होऊ शकते). (उ) केवळ स्पर्शाने वस्तूचे अचूक तापमान सांगता येते. उत्तर: असत्य. (स्पर्श ही केवळ सापेक्ष संवेदना आहे, त्यामुळे अचूक तापमानासाठी तापमापीचाच वापर करावा लागतो).

(५) खालील एककांची मोठ्यापासून लहान एककापर्यंत योग्य क्रमाने मांडणी करा. (अ) १ से.मी. (ब) १ कि.मी. (क) १ मि.मी. (ड) १ मी. उत्तर: योग्य क्रम – (ब) १ कि.मी. > (ड) १ मी. > (अ) १ से.मी. > (क) १ मि.मी..

(६) कंपास पेटीमधील मोजपट्टीच्या साहाय्याने मोजता येईल अशी कमीतकमी लांबी किती? उत्तर: कंपास पेटीमधील मोजपट्टीच्या साहाय्याने मोजता येईल अशी कमीतकमी लांबी १ मिलीमीटर (१ mm) आहे. (कारण मोजपट्टीवर १ सेंटीमीटर अंतराचे १० समान भाग केलेले असतात आणि त्यातील प्रत्येक भाग १ मिलीमीटरचा असतो.)

(७) खालील मापन करताना तुम्ही कोणते एकक वापरणार? (अ) पुस्तकाची लांबी – सेंटीमीटर (cm). (आ) किल्लीची जाडी – मिलीमीटर (mm). (इ) नागपूर आणि मुंबई या शहरांमधील अंतर – किलोमीटर (km). (ई) कापडाची लांबी – मीटर (m).

(८) प्रमाणित मापन साधनांची आवश्यकता का असते? उत्तर:

• पूर्वी लांबी मोजण्यासाठी अंगुल, मुष्टी, हस्त, पावले, वीत अशी वेगवेगळी एकके वापरली जात असत.
• व्यक्तीचे वय आणि शरीरयष्टी यांनुसार प्रत्येकाच्या विती, हात, मुठी यांची मापे वेगवेगळी असतात, त्यामुळे मापनात फरक येतो व याला ‘अप्रमाणित मापन’ म्हणतात.
• यामुळे व्यापारात आणि इतर दैनंदिन कामांमध्ये खूप अडचणी निर्माण होतात.
• या अडचणी टाळण्यासाठी आणि सगळीकडे समान मापन असावे यासाठी ‘प्रमाणित मापन साधनांची’ (उदा. मीटर, किलोग्रॅम) आणि एककांच्या पद्धतीची अत्यंत आवश्यकता असते.

(९) अंतर, वजन, आकारमान मोजण्यासाठी तुमच्या परिसरात पूर्वी वापरत असलेल्या मापांची माहिती मिळवा. उत्तर:

• अंतर मोजण्यासाठी: पूर्वीच्या काळी अंतर मोजण्यासाठी अंगुल, मुष्टी, हस्त, पावले, वित, तसेच दोन गावांमधील मोठ्या अंतरासाठी ‘मैल’ (म्हणजेच हजार पावले) किंवा ‘कोस’ यांचा वापर केला जायचा.
• वजन आणि आकारमान मोजण्यासाठी: पूर्वी आमच्या परिसरात वजन आणि धान्य मोजण्यासाठी शेर, छटाक, रत्तल, मण, पायली, मापटं, अघवा यांसारखी जुनी मापे वापरली जायची. (टीप: ही वजन आणि आकारमानाची माहिती पाठाबाहेरील सामान्य ज्ञानावर आधारित आहे, जी तुमच्या संदर्भासाठी दिली आहे.)