इयत्ता १२ वी मराठी: उपयोजित लेखन नोट्स आणि महत्त्वाचे प्रश्न | Board Exam 2026

१) मुलाखतीचे विविध प्रकार थोडक्यात लिहा.

उत्तर: मुलाखतीचा मुख्य हेतू व्यक्तीच्या कार्याचा आणि तिच्यातील ‘माणसाचा’ शोध घेणे हा असतो. व्यक्तीचे कार्य, विचार आणि व्यक्तिमत्त्वाचे विविध पैलू लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी मुलाखतीचे स्वरूप आणि माध्यमांनुसार खालीलप्रमाणे विविध प्रकार पडतात:

• १. प्रसारमाध्यमांतील मुलाखती: यामध्ये प्रामुख्याने तीन प्रकार येतात:
  • आकाशवाणी (Radio): श्राव्य स्वरूपातील मुलाखत.
  • दूरदर्शन (TV): दृकश्राव्य स्वरूपातील मुलाखत.
  • मुद्रण माध्यम (Print): वृत्तपत्रे किंवा मासिकांसाठी घेतल्या जाणाऱ्या लिखित मुलाखती.
• २. नोकरीसाठीच्या मुलाखती: एखाद्या उद्योगात किंवा कंपनीत उमेदवाराची निवड करण्यासाठी या मुलाखती घेतल्या जातात. यात उमेदवाराच्या ज्ञानाची आणि कौशल्याची चाचणी घेतली जाते.
• ३. सामूहिक किंवा गट मुलाखत: जेव्हा एखाद्या विशिष्ट उद्देशासाठी काम करणाऱ्या गटाची किंवा अनेक व्यक्तींची एकत्र मुलाखत घेतली जाते, तेव्हा तिला सामूहिक मुलाखत म्हणतात.
• ४. जाहीर प्रकट मुलाखत: एखाद्या थोर कलाकाराची किंवा कर्तबगार व्यक्तीची मुलाखत जेव्हा मोठ्या जनसमुदायासमोर, समारंभात किंवा उत्सवात घेतली जाते, तेव्हा तिला ‘प्रकट मुलाखत’ असे म्हणतात.

(२) माहितीपत्रकाची गरज विशद करा.

उत्तर: आजच्या स्पर्धात्मक आणि व्यापारी युगात ग्राहक अत्यंत चौकस झाला आहे. कोणतीही वस्तू किंवा सेवा घेण्यापूर्वी ग्राहकाला त्याबद्दलची सखोल आणि अचूक माहिती हवी असते. ही माहिती ग्राहकापर्यंत नेमकी आणि आकर्षक पद्धतीने पोहोचवण्यासाठी ‘माहितीपत्रक’ हे एक स्वस्त आणि प्रभावी साधन म्हणून काम करते. माहितीपत्रकामुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यात विश्वासाचे नाते निर्माण होते.

माहितीपत्रकाची गरज केवळ मोठ्या व्यवहारांपुरती मर्यादित नाही. साध्या भाजीपाला विक्रीपासून ते बँक, विमा, औषधे, इलेक्ट्रिक उपकरणे, वाहने आणि पर्यटन अशा सर्वच क्षेत्रांत याची गरज भासते. एखाद्या नव्या उत्पादनाची जाहिरात करणे, त्याची वैशिष्ट्ये सांगणे आणि ग्राहकाच्या मनात त्याबद्दल कुतूहल निर्माण करणे यांसाठी माहितीपत्रक अत्यंत आवश्यक असते.

(३) अहवालाची आवश्यकता स्पष्ट करा.

उत्तर: अहवाल हा कोणत्याही कार्यक्रमाचा किंवा संस्थेच्या कामकाजाचा ‘आरसा’ असतो. कार्यक्रमात घडलेल्या बारीकसारीक गोष्टींची वस्तुनिष्ठ नोंद अहवालात केली जाते. संस्थेच्या कामकाजात अहवालाला एक अत्यंत विश्वसनीय आणि अधिकृत दस्तऐवज (Document) मानले जाते. भविष्यात उद्भवणाऱ्या कायदेशीर किंवा तांत्रिक अडचणींच्या वेळी अहवाल हा पुराव्यासारखा वापरता येतो.

अहवालाच्या मदतीने संस्थेच्या प्रगतीचा आढावा घेता येतो, परंपरा समजून घेता येतात आणि भविष्यातील नियोजनासाठी दिशा मिळते. ग्रामपंचायतीपासून ते मोठ्या कॉर्पोरेट कंपन्यांपर्यंत सर्व ठिकाणी होणाऱ्या निर्णयांना आणि घटनांना अधिकृत स्वरूप देण्यासाठी अहवाल आवश्यक असतो. थोडक्यात, पारदर्शकता आणि नियोजनासाठी अहवाल लेखन ही काळाची गरज आहे.

(४) बातमीवर आधारित वृत्तलेखाचे (Feature Story) स्वरूप लिहा.

उत्तर: बातमीवर आधारित वृत्तलेख म्हणजे केवळ बातमीची पुनरावृत्ती नसून, ती ‘बातमीमागची बातमी’ असते. बातमीत फक्त घडलेली घटना असते, परंतु वृत्तलेखात त्या घटनेचे सखोल विश्लेषण, कारणे आणि परिणाम यांवर प्रकाश टाकला जातो. बातमीत ज्या गोष्टी सांगता आल्या नाहीत, अशा रंजक आणि माहितीपूर्ण बाबी वृत्तलेखात वाचायला मिळतात.

वृत्तलेखाचे स्वरूप हे स्वतंत्र आणि विश्वसनीय माहितीवर आधारित असते. यासाठी लेखक तज्ज्ञांशी चर्चा करून किंवा प्रत्यक्ष स्थळी जाऊन घटनेचा ‘तळ’ गाठण्याचा प्रयत्न करतो. या प्रकारच्या लेखनाला विषयाचे बंधन नसते; स्थानिक प्रश्नांपासून आंतरराष्ट्रीय घडामोडींपर्यंत कशावरही वृत्तलेख लिहिता येतो. वाचकाला बातमीपेक्षा काहीतरी विशेष आणि सखोल वाचायला मिळाल्याचा आनंद देणे, हेच वृत्तलेखाचे मुख्य वैशिष्ट्य असते.

(५) माहिती लिहा:  मुलाखतीची पूर्वतयारी

उत्तर: कोणतीही मुलाखत यशस्वी होण्यासाठी तिची पूर्वतयारी करणे हा पाया असतो. पूर्वतयारी जितकी उत्तम, तितकी मुलाखत प्रभावी होते. यामध्ये प्रामुख्याने खालील गोष्टींचा समावेश होतो:

• माहिती संकलन: मुलाखतदात्याचे संपूर्ण नाव, शिक्षण, त्यांचे कार्यक्षेत्र, मिळालेले पुरस्कार, त्यांची वैचारिक भूमिका आणि आवडीनिवडी या सर्वांची सखोल माहिती मुलाखतकाराकडे असणे आवश्यक आहे.
• नियोजन: मुलाखतीचा नेमका विषय काय आहे? तिचा हेतू काय? मुलाखत ऐकणारा किंवा बघणारा प्रेक्षक वर्ग कोणता आहे? आणि मुलाखतीसाठी किती वेळ उपलब्ध आहे? या सर्व तांत्रिक बाबींचा अभ्यास करावा लागतो.
• प्रश्नावली: मुलाखत प्रवाही ठेवण्यासाठी विषयाला अनुसरून आणि मुलाखतदात्याच्या व्यक्तित्वाला साजेसे प्रश्न तयार करावे लागतात.
• माध्यम: मुलाखत रेडिओसाठी आहे, टीव्हीसाठी की वृत्तपत्रासाठी, हे लक्षात घेऊन प्रश्नांचे स्वरूप ठरवावे लागते.

(६) माहितीपत्रकाची उपयुक्तता किंवा महत्त्व

उत्तर: माहितीपत्रक हे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील दुवा असून त्याची उपयुक्तता खालील मुद्द्यांवरून स्पष्ट होते:

• सविस्तर माहिती: माहितीपत्रकामुळे ग्राहकांना नवनवीन योजना, सेवा किंवा उत्पादनांची घरबसल्या सविस्तर माहिती मिळते.
• विश्वासार्हता: उत्पादनाची वैशिष्ट्ये, त्याचा दर्जा आणि ग्राहकाला होणारा फायदा याची लेखी माहिती मिळत असल्याने ग्राहकाच्या मनात त्या उत्पादनाबद्दल विश्वास निर्माण होतो.
• शंकांचे निरसन: उत्पादनाचे स्वरूप, त्याची किंमत आणि वापराच्या सोयींबाबत ग्राहकांच्या मनात असलेल्या शंकांचे समाधानकारक उत्तर माहितीपत्रकातून मिळते.
• व्यापक स्वरूप: अगदी भाजीपाला विक्रेत्यापासून ते आलिशान कार विकणाऱ्या मोठ्या कंपन्यांपर्यंत सर्वांसाठी माहितीपत्रक हे ग्राहकाला आकर्षित करण्याचे प्रभावी साधन आहे. लोकांनी वाचून झाल्यावरही ते जपून ठेवावे, असे त्याचे आकर्षक स्वरूप असणे हेच त्याचे यश आहे.

(७) ‘वास्तवदर्शी लेखन हा अहवालाचा आत्मा आहे’ – स्पष्टीकरण

उत्तर: अहवाल म्हणजे एखाद्या कार्यक्रमात किंवा सभेत घडलेल्या घटनांची विश्वसनीय आणि सत्य नोंद असते. अहवालात कार्यक्रम कोणत्या तारखेला, कोणत्या वेळी आणि कुठे पार पडला, तिथे कोण मान्यवर उपस्थित होते आणि त्यांनी कोणते विचार मांडले, याची क्रमाक्रमाने वस्तुनिष्ठ मांडणी केली जाते.

अहवालाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे ‘निष्पक्षपातीपणा’. अहवाल लिहिणाऱ्या व्यक्तीला आपल्या मनातील विचार, कल्पना किंवा स्वतःचे मत त्यात मांडता येत नाही. जे पाहिले, अनुभवले आणि ऐकले आहे, तसेच लिहावे लागते. काल्पनिक गोष्टींना अहवालात अजिबात स्थान नसते. जर अहवालात सत्यापेक्षा कल्पनेला महत्त्व दिले, तर तो अहवाल आपली अधिकृतता आणि विश्वासार्हता गमावून बसतो. म्हणूनच, घटनेचे खरेखुरे दर्शन घडवणे हे अहवालाचे मुख्य काम असल्यामुळे ‘वास्तवदर्शी लेखन’ हा अहवालाचा आत्मा मानला जातो.

(८) वृत्तलेख (Feature) म्हणजे काय ते स्पष्ट करा.

उत्तर: बातमीत केवळ घडलेली घटना सांगितली जाते, परंतु त्या घटनेच्या सभोवतालच्या अनेकविध पैलूंचा सखोल वेध ज्या लेखनातून घेतला जातो, त्याला ‘वृत्तलेख’ किंवा इंग्रजीत ‘फीचर’ असे म्हणतात. वृत्तलेख म्हणजे केवळ बातमी नसून ती ‘बातमीपलीकडचे रंजक आणि आकर्षक असे काहीतरी’ असते. बातमीत जे केवळ वरवर दिसते, त्यापलीकडे जाऊन नावीन्यपूर्ण पद्धतीने माहिती मांडण्याचे काम वृत्तलेख करतो.

वृत्तलेखाची मांडणी स्वतंत्र आणि शैलीदार असते. वाचकांची उत्कंठा वाढवणे, त्यांना सखोल माहिती व ज्ञान देणे आणि त्यांच्या विचारांना चालना देणे ही वृत्तलेखाची प्रमुख कार्ये आहेत. वृत्तलेख लिहिणाऱ्या व्यक्तीचे त्या विषयातील संशोधन, अनुभव आणि त्याची लेखनशैली वाचकांच्या अभिरुचीला साजेशी असते. थोडक्यात, बातमीतील घटनेचा सविस्तर आणि रंजक आढावा म्हणजे वृत्तलेख होय.

(९) मुलाखत म्हणजे पूर्वनियोजित संवाद हे स्पष्ट करा.

उत्तर: मुलाखत हा केवळ दोन व्यक्तींमधील गप्पांचा प्रकार नसून तो एक ‘हेतूने घडवून आणलेला संवाद’ असतो. मुलाखत यशस्वी होण्यासाठी मुलाखतकार आणि मुलाखतदाता या दोघांनाही नियोजनपूर्वक वैचारिक आणि भावनिक संवाद साधावा लागतो. या प्रक्रियेत मुलाखतकार, मुलाखतदाता आणि मुलाखत ऐकणारा किंवा पाहणारा रसिक प्रेक्षक या तिन्हींचा सहभाग महत्त्वाचा असतो.

मुलाखतदात्याचा जीवनसंघर्ष आणि त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे विविध पैलू उलगडून दाखवण्यासाठी प्रश्नावलीचे पूर्वनियोजन करणे अनिवार्य असते. या नियोजनात मुलाखतीचा विषय, मुलाखतीचे औचित्य, दिवस, वेळ, स्थळ, कालावधी आणि उपस्थित राहणारा श्रोता वर्ग या सर्व गोष्टींचा सूक्ष्म विचार केला जातो. योग्य नियोजनामुळे मुलाखत प्रवाही आणि रंजक होते, म्हणूनच “उत्तम पूर्वनियोजन हे मुलाखतीचे अर्धे यश असते” असे म्हटले जाते.

(१०) माहितीपत्रकाची गरज असणारी क्षेत्रे

उत्तर: माहितीपत्रक हे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील दुवा असून आजच्या काळात असे कोणतेही क्षेत्र नाही जिथे माहितीपत्रकाची गरज भासत नाही. माहितीपत्रकाची व्याप्ती खालीलप्रमाणे विविध क्षेत्रांत पाहायला मिळते:

• व्यापारी क्षेत्र: फळे, भाजीपाला विक्रेत्यांपासून ते कोट्यवधींचे आर्थिक व्यवहार करणाऱ्या बँका, विमा कंपन्या आणि मोठमोठ्या व्यापारी संस्थांपर्यंत सर्वांना माहितीपत्रक लागते.
• मनोरंजन व कला: नाट्यगृहे, सिनेमागृहे, संगीत आणि कला संस्था आपल्या कार्यक्रमांची माहिती देण्यासाठी याचा वापर करतात.
• औद्योगिक व तांत्रिक क्षेत्र: कारखाने, विद्युत उपकरणे निर्मिती, वाहने आणि शेतीची अवजारे बनवणाऱ्या कंपन्या आपल्या उत्पादनांची वैशिष्ट्ये सांगण्यासाठी माहितीपत्रकावर अवलंबून असतात.
• सेवा क्षेत्र: बँका, प्रवासी कंपन्या (Tourism), शैक्षणिक संस्था, विविध अभ्यासक्रम (Courses), औषधे आणि बचतगट यांसारख्या क्षेत्रांत ग्राहकांना माहिती देण्यासाठी माहितीपत्रक अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.

(११) अहवालाचे स्वरूप स्पष्ट करा.

उत्तर: कोणत्याही संस्थेच्या कार्यक्रम किंवा सभेची सविस्तर आणि अधिकृत नोंद करून ठेवणे म्हणजे ‘अहवाललेखन’ होय. अहवालाचे स्वरूप खालील मुद्द्यांच्या आधारे स्पष्ट करता येईल:

• सविस्तर नोंद: कार्यक्रमाच्या सुरुवातीपासून ते समारोपापर्यंतच्या सर्व बाबींची (उदा. तारीख, वेळ, हेतू, सहभागी मान्यवर, विचारमंथन आणि प्रतिसाद) क्रमाने नोंद अहवालात असते.
• अधिकृत दस्तऐवज: अहवाल हा संस्थेसाठी एक महत्त्वाचा पुरावा किंवा दस्तऐवज असतो, जो भविष्यातील वाटचालीसाठी मार्गदर्शक ठरतो.
• वस्तुनिष्ठता व विश्वसनीयता: अहवालातील माहिती पूर्णपणे सत्य आणि अचूक असते. त्यात लेखकाच्या वैयक्तिक कल्पनेला जागा नसते. ‘वास्तवदर्शी वर्णन’ हा अहवालाचा आत्मा मानला जातो.
• निष्पक्षपातीपणा: अहवाल लिहिताना कोणताही भेदभाव न करता घडलेली घटना जशीच्या तशी मांडली जाते. संस्थेच्या विषयानुसार अहवालाचा आराखडा बदलू शकतो, पण त्याचे गांभीर्य कायम राहते.

(१२) मुलाखतीचा समारोप

उत्तर: मुलाखतीची सुरुवात जेवढी आकर्षक हवी, तेवढाच तिचा समारोप परिणामकारक असणे आवश्यक असते. मुलाखतीच्या यशात समारोपाचा वाटा खूप मोठा असतो:

• मुलाखतीचा अर्क: समारोप करताना मुलाखतकाराने संपूर्ण मुलाखतीचे सार किंवा अर्क रसिकांसमोर मांडला पाहिजे. या टप्प्यावर एखादे ठळक आणि प्रभावी वक्तव्य अपेक्षित असते.
• सकारात्मक शेवट: मुलाखतीचा शेवट नेहमी सकारात्मक सूत्रावर व्हायला हवा, जेणेकरून प्रेक्षकांच्या मनावर त्या विचारांचा दीर्घकाळ परिणाम राहील.
• वेळेचे भान: समारोपाच्या वेळी मुलाखत विनाकारण रेंगाळू देऊ नये. योग्य वेळी आणि योग्य शब्दात ती थांबवणे हे मुलाखतकाराचे कौशल्य असते.
• गोडी अपूर्णतेची: “ह्या हृदयीचे त्या हृदयी” संवाद पोहोचवून, मुलाखत अजून संपू नये असे वाटत असतानाच ती संपणे हे खऱ्या मुलाखतीचे यश असते. यालाच ‘गोडी अपूर्णतेची’ असे म्हटले जाते.

(१३) बातमी आणि वृत्तलेख यांतील फरक स्पष्ट करा.

उत्तर: बातमी आणि वृत्तलेख हे दोन्ही पत्रकारितेचे महत्त्वाचे प्रकार असले तरी त्यांच्यात मूलभूत फरक आहे. बातमीमध्ये घडलेली घटना जशीच्या तशी सांगण्यावर भर दिला जातो, जिथे वस्तुनिष्ठता हा सर्वात महत्त्वाचा गुण मानला जातो. बातमी ही संक्षिप्त असते आणि ती केवळ घडलेल्या प्रसंगाचे दर्शनी रूप वाचकांसमोर उभे करते. बातमीचा मुख्य उद्देश लोकशिक्षण आणि माहिती देणे हा असतो, त्यामुळे त्यात लेखकाच्या वैयक्तिक मताला किंवा ‘मी’ला स्थान नसते. ती घटनेचे वास्तवदर्शी रूप मांडून वाचकांना केवळ माहिती पुरवण्याचे काम करते.

दुसरीकडे, वृत्तलेख (Feature) हा बातमीच्या पलीकडचे काहीतरी रंजक आणि नावीन्यपूर्ण शोधण्याचा प्रयत्न करतो. बातमीत ज्या गोष्टी सांगता आल्या नाहीत, अशा रंजक माहितीचा आणि घटनेमागच्या सूक्ष्म धाग्यांचा वेध वृत्तलेखात घेतला जातो. वृत्तलेखाची शैली लालित्यपूर्ण आणि आकर्षक असते, जी वाचकांच्या विचारांना चालना देते. यात केवळ माहिती नसते, तर लेखकाने केलेले सखोल संशोधन आणि अनुभवाचे दर्शन घडते. थोडक्यात सांगायचे तर, बातमी ही घटनेची केवळ माहिती देते, तर वृत्तलेख त्या घटनेचा सविस्तर, आकर्षक आणि रंजक आढावा घेऊन वाचकांचे मनोरंजन व प्रबोधन करतो.

(१४) मुलाखतीचा समारोप

उत्तर: मुलाखतीची सुरुवात जेवढी आकर्षक असणे अपेक्षित असते, तेवढाच तिचा समारोप परिणामकारक असणे गरजेचे असते. समारोपाच्या टप्प्यावर मुलाखतकाराने संपूर्ण मुलाखतीचा अर्क किंवा सार रसिकांसमोर प्रभावीपणे मांडला पाहिजे, ज्यासाठी एखादे ठळक आणि संस्मरणीय वक्तव्य करणे आवश्यक ठरते. मुलाखतीचा शेवट नेहमी सकारात्मक सूत्रावर करावा, जेणेकरून श्रोत्यांच्या मनावर त्याचा चांगला प्रभाव राहील. या शेवटच्या क्षणी मुलाखत विनाकारण रेंगाळू न देण्याची खबरदारी मुलाखतकाराला घ्यावी लागते, कारण योग्य वेळी थांबणे हेच मुलाखतीचे यश असते.

मुलाखतीच्या उद्दिष्टांची सफलता ही खऱ्या अर्थाने समारोपातच दिसून येते. “गोडी अपूर्णतेची” या उक्तीनुसार, मुलाखत अजून संपू नये असे वाटत असतानाच ती संपणे हे उत्तम मुलाखतीचे लक्षण मानले जाते. ‘ह्या हृदयीचे त्या हृदयी’ विचार पोहोचवण्यासाठी समारोपाचा हा टप्पा अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण असतो. मुलाखतदात्याचे विचार आणि त्यांचे कार्य यांचा प्रभाव वाचकांच्या किंवा प्रेक्षकांच्या मनावर दीर्घकाळ टिकवून ठेवण्यासाठी समारोपाची शब्दरचना अत्यंत विचारपूर्वक केलेली असावी लागते.

(१५) माहितीपत्रकाचे स्वरूप

उत्तर: माहितीपत्रक हे कोणत्याही संस्थेचा, उत्पादनाचा किंवा सेवेचा चेहरा असते, ज्यातून ग्राहकांना त्या गोष्टींचा वैशिष्ट्यपूर्ण परिचय होतो. कमी वेळात आणि कमी खर्चात विश्वासार्ह माहिती लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी हे एक उत्तम साधन असून, ते एक प्रकारे प्रभावी जाहिरातीचे काम करते. माहितीपत्रकामुळे उत्पादकाला नवीन बाजारपेठेत सहज प्रवेश करता येतो आणि जनमत आपल्या बाजूने आकर्षित करणे सोपे जाते. हे केवळ कागदाचे पान नसून ग्राहकाच्या मनात उत्पादनाबद्दल सकारात्मक प्रतिमा निर्माण करणारे महत्त्वाचे माध्यम आहे.

आजच्या काळात पुस्तके, दिवाळी अंक, घरगुती उपकरणे, वाहने आणि औषधे यांपासून ते शैक्षणिक संस्था, बँका, पर्यटन आणि गृहसंकुलांपर्यंत सर्वच क्षेत्रांत माहितीपत्रकाचे स्वरूप पाहायला मिळते. सिनेमागृहे आणि सांस्कृतिक संस्थाही समुदायाला आकर्षित करण्यासाठी याचा वापर करतात. माहितीपत्रक हे अशा प्रकारे तयार केलेले असते की, त्यात उत्पादनाची सर्व वैशिष्ट्ये आणि ग्राहकाचे फायदे स्पष्टपणे दिसतात. थोडक्यात, माहितीपत्रक हे संस्था किंवा उत्पादनाची सविस्तर आणि विश्वासार्ह माहिती देणारे एक औपचारिक स्वरूप आहे.

(१६) अहवाललेखकाचे भाषेवरील प्रभुत्व

उत्तर: अहवाललेखन ही एक कला असल्याने लेखकाचे भाषेवर उत्तम प्रभुत्व असणे अत्यंत आवश्यक आहे. घडून गेलेल्या घटनेचे शब्दरूपात सजीव आणि बोलके चित्र उभे करण्याची क्षमता लेखकाकडे असावी लागते, जेणेकरून वाचक त्या प्रसंगाशी एकरूप होईल. अहवाल हा संस्थेचा अधिकृत दस्तऐवज असल्याने त्याची भाषा सहज, सोपी आणि चटकन आशय लक्षात येईल अशी असायला हवी. क्लिष्ट शब्दांपेक्षा पारिभाषिक शब्द आणि योग्य संज्ञांचा अचूक वापर करण्याकडे लेखकाचा कल असणे गरजेचे असते.

अहवाल लिहिताना भाषेचा वापर करताना एक मर्यादा पाळावी लागते; त्यात अति आलंकारिक, नाट्यपूर्ण किंवा अतिशयोक्तीपूर्ण वर्णन टाळणे अभिप्रेत असते. वास्तवदर्शी आणि वस्तुनिष्ठ लेखन हे अहवालाचे मुख्य वैशिष्ट्य असल्याने भाषेतील नेमकेपणा महत्त्वाचा ठरतो. वाचकांचा स्तर लक्षात घेऊन शब्दांची निवड करावी लागते, जेणेकरून अहवालातील माहिती कोणालाही सहज समजेल. प्रभावी भाषेमुळेच अहवालाला अधिकृतता आणि विश्वासार्हता प्राप्त होते.

(१७) वृत्तलेखाची गरज

उत्तर: एखादी बातमी वाचल्यानंतरही वाचकांच्या मनातील त्या घटनेविषयीची उत्सुकता पूर्णपणे संपत नाही, अशा वेळी बातमीमागचा सविस्तर शोध घेण्यासाठी वृत्तलेखाची गरज भासते. बातमी ही केवळ घडलेल्या घटनेचे वास्तव चित्रण करते, परंतु त्या घटनेच्या मुळापर्यंत पोहोचण्यासाठी आणि बातमीत नसलेल्या बाबी समजून घेण्यासाठी वृत्तलेख अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो. घडून गेलेल्या किंवा नजीकच्या काळात घडू पाहणाऱ्या घटनांचे सखोल विश्लेषण वृत्तलेखातून मिळत असल्याने वाचकांचे समाधान होते.

वृत्तलेख हा केवळ माहिती देणारा नसून तो वाचकांना आनंद देणारा आणि त्यांच्या विचारांना चालना देणारा असतो. बातमीतील कोरड्या तथ्यांपेक्षा त्या घटनेमागील मानवी बाजू किंवा रंजक तपशील वृत्तलेखातून समोर येतात, ज्यामुळे बातमीचा आनंद घेण्यास मदत होते. वाचकांच्या ज्ञानाची कक्षा रुंदावणे आणि त्यांना एखाद्या विषयावर विचार करायला लावण्याची ताकद वृत्तलेखात असते. म्हणूनच, बातमीला सविस्तर आणि रंजक जोड देण्यासाठी वृत्तलेख हे पत्रकारितेतील एक अनिवार्य साधन आहे.